e
sv

Altın Orda Devleti’nin Yıkılışı ve Rusya

avatar

Devletsel

  • e

    Mutlu

  • e

    Eğlenmiş

  • e

    Şaşırmış

  • e

    Kızgın

  • e

    Üzgün

Bugün tarihin önemli bir devletine, önemli bir dönün noktasına değinmek istiyoruz.  Şimdi tarihi sadece bir olaydan değerlendirmeye çalıştığımız zaman  ortaya sanki başka gerçekler çıkıyor. Daha doğrusu gerçek olmayan bilgiler gerçekmiş gibi algılanıyor, insanların zihninde öyle oluşuyor.  Mesela bunlardan bir tanesi Altın Orda Devletidir.  Altın Orda Devleti genelde bizim insanlarımız tarafından Toktamış‘la bilinir.

 

Altın Orda Devleti[1]

Hatta Toktamış’a Emir Timur vurduğu zaman işte Altın Orda Devleti yıkıldı ve Rusya o zaman Rusya oldu diye bilinir.

 

Bir anlamda Rusya’yı Rusya yapan Emir Timur’dur diye hüküm verilmiş olur. Şimdi bunun yanında tek bir hadiseden, Toktamış – Timur kavgasından buraya gelirsek, işte Altın Orda Devleti Toktamış’tan ibaret bir devletmiş gibi algılanır. Toktamış’a vuruldu, Toktamış bertaraf edildi, Altın Orda Devleti de Rusların eline geçti gibi değerlendirilir.  Şimdi bu noktadan bakıldığı zaman Altın Orda Devletini kim kurdu? Ne zaman kuruldu? Toktamış’a gelinceye kadar hangi hadiselere karıştı? Toktamış’tan sonra neler oldu neler yaşandı, nasıl yıkıldı? Hükümdarları kimdi?

Yanıt bulmak için sayfalarca araştırmak lazım.  Çünkü bu konuca koskoca eserler var. Altın Orda ve Devleti diye kitaplar var. Tarihimizin çok önemli devletlerinden bir tanesidir. Öyle Lalettayn bir devlet de değildir Altın Orda Devleti.  Bu noktadan baktığımız zaman ilk defa o bölgeye sefer yapan Cengiz’in oğlu Ögedey’dir. Ögedey 1237-1241 yıllarında batı seferine çıkıyor Avrupaya doğru. İşte burada bilhassa Batu Han’ın faaliyetlerini görmekteyiz.

 

Batuhan[2]

Batuhan Doğu Avrupa’yı, yani Batı Sibirya’yla Doğu Avrupa arasında kalan  o bölgeyi yani Deşti Kıpçak dediğimiz bölgeyi alıyor.

 

Moskova ve çevresindeki Knezlikleri ele geçiriyor. En son 1240 yılında Büyük Kiev Knezliğini zapt ediyor  Böylece o bölgede Altın Orda-Altın Orda dediğimiz devleti kurmuş oluyor Batu Han. Batu Han’dan sonra yerine geçen Berke Han. Berke Han kim peki? En önemli özelliği nedir dediğimiz zaman şöyle bir anda aklınıza ne gelir?  Berke Han Moğollar içerisinde ilk müslüman olmuş bir hükümdardır. O bölgeyi ve Moğolları islamlaştıran bir hükümdardır. Bu yönüyle de fevkalade önemlidir.

 

Berkan Han Hülagü Han ile savaşır ve onu yener. Hülagü Han’a kim yardım etti dersiniz?  Hülagü Han’ın yanında acaba kim oldu?  Müslüman Berke Han’a karşı hem de. Kimi söylersiniz? Hülagü Han’a bu noktada yardım eden Memlük hükümdarı Baybars. Baybars onunla ittifak eder. Bazen hadiseler insanları birbirinin yanına doğru iteler. Siyasi, olaylar.  Ama Berke’yi tanımayız. Memlük Baybars’ı çok iyi tanırız ama Baybars’ın bu yönde ne yaptığını iyi değerlendiremeyiz veya bilemeyiz. Nedeni ise elimizde yeterli kaynak olmaması.

 

Berke Han gerçekten bu yönüyle tarihimizin en önemli bir dönüm noktasını teşkil edecek  ve o bölgenin islamlaşmasına büyük yol açacaktır. Berke Han’dan sonra Altın Orda Hanlığı bir müddet daha o gücünü muhafaza etti. Mengü Timur döneminde, Canıbek döneminde gücünü muhafaza ettiğini görüyoruz. Ancak Tuda Mengü döneminde iç savaşlar başlıyor. 1360-1380 yılları arasında tam 14 tane Han var. Yani 20 sene içerisinde 14 Han ve birbirleriyle savaşlar.

 

Bir anlamda Altın Orda Devleti tam manasıyla bir fetret döneminin içine giriyor. Osmanlı’da Fetret Dönemi gibi devlet parçalandı, bölündü, yok olmaya doğru gitti. Çelebi Mehmed Han birliği sağlamasa Osmanlı Devleti devam edebilir miydi Buyrun Altın Orda Devleti de 1360-1380 yılları arasında neredeyse yıkılacak bir hale geliyor.

 

Urus Han, Toktamış Han bu savaşlar esnasında Emir Timur devreye giriyor. Emir Timur Toktamış tarafını tutuyor. Daha doğrusu Toktamış Emir Timur’a sığınıyor üç defa. Emir Timur Toktamış’ı destekliyor ve Altın Orda’nun fetret dönemini geçirmesini, atlatmasına sebep olan hükümdardır. İyi bilinmeli ki Altın Orda birbiriyle boğuşan bir durumdaydı.

 

Emir Timur[3]

Toktamış’ı Toktamış yapan, Altın Orda’yu o dönemde yeniden güçlü hale getiren Emir Timur’dur.

Toktamış biraz nankörce davranıp zaman zaman Emir Timur’a arkadan vurdu. Emir Timur müslüman değil miydi? Niye Emir Timur’a vuruyOrda? Onu devletin başına getiren de Emir Timur’du. Bu defa Emir Timur Timur Kutlug Han’ı tahta çıkardı. Yani Altın Orda Devletini parçalara ayırmadı. Yine bir Han tahta çıkmış oldu. Timur Kutlug Han.  Onu takiben Edige Mirza ve Onu da takiben Uluğ Muhammed Han tahta çıktılar. Uluğ Muhammed Han Toktamış’tan on kat daha fazla yetenekli, kabiliyetli, dirayetli bir Han’dır. Onun zamanında gerçekten bir altın devrini yaşayacaktı Altın Orda Devleti.

 

Peki ne oldu?  Yeniden isyanlar, yeniden şehzadeler, yeniden ayaklanmalar bu yetenekli Han zamanında.

 

İşte bir kez daha fetret devrine girecektir Altın Orda Hanlığı. Toktamış devam etseydi, Toktamış’ın oğulları birbirini öldürecekti.  Maalesef bu bizim devletlerimizin kaçınılmaz sonudur. Burada herhangi birini hemen kötülemeye, hemen mahvetmeye, hemen perişan etmeye, hemen aşağılamaya,  koşmayalım.

 

Hemen yıkılmaya o sebep oldu demeyelim. Uluğ Muhammed Han’dan sonra, yani Toktamış’ın vurduğu darbelerden neredeyse  bir fetret döneminin içine girdi. Bundan sonra ne oldu? Orada tam beş tane Hanlık çıktı.Ruslar henüz yoklar. Ruslar önüne geleni ezmiyorlar. Ruslar ezmiyor, bizimkiler bölünüyor.  Bizimkiler bölüyor! Ortada artık ne Toktamış var, ortada ne Uluğ Muhammed var, ortada ne Timur var.  Ortada kimse yok.

 

Ama Altın Orda Devleti’ni 5’e bölen Altın Orda’nun idarecileri var. Kırım Hanlığı çıkıyor.  Kazan Hanlığı çıkıyor.  Sibir Hanlığı çıkıyor. Volga Hanlığı çıkıyor.  Astrahan Hanlığı çıkıyor. Bu Hanlıklar ne yapacaklar?  Birbirini yok edecekler. İşte tüm sıkıntı bu. Birbirini yok ederken ne olacak? Moskova Knezliği‘nden yardım alacaklar. Moskova Knezliği’nden.

 

Daha henüz Altın Orda ana Hanlığı da devam ediyor. Seyit Ahmed Han, onun peşinden gelen yine bir Ahmed Han. Bunun zamanında yine güçlü bir Altın Orda Hanlığı var. Ahmed Han nereye sefere çıktı? Ruslar üzerine sefere çıktı. Peki Altın Orda’nun başkenti Saray’ı kim yakıp yıktı? Altın Orda’nun başkenti Saray kentini ilk defa böyle yakıp yıkan kimdir?

 

Kırım Hanlığıdır.

 

Altın Orda Han’ı Ahmed Han Moskova’yı vurmaya gitti, Moskova’yla anlaşan Moskova Knezliği ile anlaşan Kırım Han’ı da o Moskova’yı yerle beraber ederken geldi Saray şehrini mehvetti. Müslümanları mahvetti. Mahveden kim? Kırım Hanlığı. Ahmed Han geri döndüğü zaman başkentinin Kırım  topçuları tarafından yerle beraber edildiğini görüyor ve üzüntüsünden vefat ediyor.

 

Çok sular geçti, çok hadiseler vuku buldu. Bütününü görmek lazım, hadiseye her vechesiyle bakmak lazım. Devamına bakmak lazım. Devletlerin yapısına bakmak lazım.  İdari sistemlerine bakmak lazım. Onları bölenlerin ne olduğunu görmek lazım. Onların gücünü kıranların ne olduğunu bilmek lazım. Neden bazı dönemlerde güçlendiler, neden sık sık fetret dönemine düştüler bilmek lazım. Bunları bilemezsek devlet neden yıkıldı, devlet neden yok oldu asla anlayamayız. Osmanlı Devleti 622 sene neden devam etti? İşte bunları bilmediğimiz zaman bu sırrı bir türlü çözemeyiz.

 

Maalesef Altın Orda Hanlığını yıkan kendimizizdir. Bir söz vardır. “Bizsiz bize yetmezdi güçleri, bizimle güçlenerek yettiler bize” diye.

 

Moskova Knezliği[4]

Moskova Knezliği, Altın Orda şehzadelerinin meydana getirdiği devletçiklerle ittifak  ede ede her birini ortadan kaldırmasıyla Rusya Rusya olmuştur. Astrahan Hanlığı‘nı da düşünün.  O dönemde Kırım yine kimin yanındaydı bir değerlendirin. Şayet Kırım da Osmanlı gibi bir hâmisi olmasaydı 50 sene içerisinde yok olurdu. Osmanlıyla bir ve beraber olduğu için 300 sene daha devam edecektir. Bunu da asla hatırdan çıkarmayalım.

 

Altın Orda’yu şöyle ana hatlarıyla öğrenmiş olduk.  Neden devletlerin yıkıldığını da çok iyi öğrenmiş olduk.  Birlik ve beraberliğin gücünü de iyi bilelim diyoruz.

Sıradaki içerik:

Altın Orda Devleti’nin Yıkılışı ve Rusya