e
sv

Hukuk’un Temel Kavramları III

Hukuk’un Temel Kavramları III
avatar

Devletsel

  • e

    Mutlu

  • e

    Eğlenmiş

  • e

    Şaşırmış

  • e

    Kızgın

  • e

    Üzgün

Hukuk’un Temel Kavramları III. Devletin “yasama” ve “yürütme” gücü yanında diğer bir işlevi de “yargı”dır. Örneğin, suç işleyen birinin cezalandırılması veya özel hukuk sözleşmesinden doğan yükümlülüklerini ihlal eden tarafın zarar gören diğer tarafa tazminat ödemesi ya da hakkında idare tarafından hukuka aykırı idarî işlem yapılan bir kişinin talebi üzerine, söz konusu idarî işlemin iptal edilmesi gibi yaptırımlara ancak “yargı organları” tarafından karar verilebilir. Ve bu yaptırımlar kişiler istemese dahi devletin yetkili organları tarafından zorla yerine getirilir.

Hukuk’un Temel Kavramları III

Hukuk’un Temel Kavramları III

Uyuşmazlıkların ortaya çıktıkları hukuk dallarının ve uyuşmazlıklara uygulanacak hukuk kurallarının farklı olması, bu uyuşmazlıkların çözümünde uygulanacak usûlî yöntemlerin de farklı olması sonucunu doğurmuştur. Yargı organlarınca daha etkin hukuki korunma sağlanabilmesi bakımından,

  • uyuşmazlıkların niteliğine,
  • düzenlendikleri hukuk dalına,
  • uyuşmazlıkları çözmekle görevli mahkemelere ve
  • bu mahkemelerde uygulanan yargılama usullerine göre, “yargı örgütü” farklı yargı kollarına ayrılmıştır. Türk Hukukundaki yargı kolları; “adlî yargı”, “idarî yargı”, “Anayasa yargısı”, “mali yargı” ve “uyuşmazlık yargısı”ndan oluşur.

Bu yargı kolları arasında astlık üstlük ilişkisi bulunmamaktadır. Her yargı kolu, kural olarak, ayrı bir mahkeme örgütlenmesine sahip olup; bir yargı kolundaki görevli mahkemeler, kendi yargı kollarına giren dava ve işler hakkında nihai ve kesin karar verme yetkisine sahiplerdir. Adlî yargı olağan ve genel yargı koludur. Adlî yargıda mahkemeler üç derecelidir: Bunlar; ilk derece mahkemeleri, bölge adliye mahkemeleri ve Yargıtay’dır. “İlk derece hukuk mahkemeleri”; genel mahkemeler ve özel mahkemeler olarak ikiye ayrılır. Genel hukuk mahkemeleri; sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemesidir.

Özel hukuk mahkemeleri ise; asliye ticaret mahkemesi, aile mahkemesi, tüketici mahkemesi, icra mahkemesi, iş mahkemesi, fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ve kadastro mahkemesidir. “İlk derece ceza mahkemeleri”; asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleridir. Ayrıca yürütülen soruşturmalarda hâkim tarafından verilmesi gerekli kararları almak, işleri yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemek amacıyla sulh ceza hâkimliği kurulmuştur. Özel ceza mahkemeleri ise; çocuk mahkemesi, trafik mahkemesi, fikri ve sınai haklar ceza mahkemesidir.

İdarî yargı kolunda görevli olan mahkemeler üç derecelidir:

Bunlar;

  • ilk derece idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri,
  • ikinci derece bölge idare mahkemeleri
  • ve idarî yargının en üst yargı merci olan Danıştay’dır. “İdare mahkemeleri”, başka bir yargı merciine bırakılmayan iptal davalarını, tam yargı davalarını, tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar hariç, kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idarî sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davaları çözmekle görevli mahkemelerdir.

Buna göre, “Vergi mahkemeleri” ise, genel bütçeye, il özel idareleri, belediye ve köylere ait vergi, resim ve harçlar ile benzeri mali yükümler ve bunların zam ve cezaları ile tarifelere ilişkin davaları ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usûlü Hakkında Kanunun uygulanmasına ilişkin davaları çözmekle görevli ilk derece mahkemeleridir. Bölge idare mahkemelerinin görevleri; idare ve vergi mahkemeleri kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamak, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamak ve diğer kanunlarla verilen görevleri yerine getirmektir.

Danıştay, kamu hizmetlerinin yürütülmesine ilişkin imtiyaz sözleşmeleri hakkında görüş bildirmek, idarî uyuşmazlıkları çözmek ve kanunla gösterilen diğer işleri yapmakla da görevlidir. Anayasa yargısında görevli mahkeme Anayasa Mahkemesidir. Bunun yanında cumhurbaşkanı veya bakanlar ya da yüksek yargı organları üyeleri gibi bazı kişileri görevleri ile ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatı ile yargılamak, siyasi partilerin kapatılması davaları hakkında karar vermek gibi başka görevleri de bulunmaktadır. Diğer yargı kolları; “mali yargı” ve “uyuşmazlık yargısı”dır: Mali yargıda görevli organ “Sayıştay”dır.

“Uyuşmazlık yargısı” ise, farklı yargı kolları arasında ortaya çıkan yargı yolu uyuşmazlıklarını gidermek amacıyla teşkil edilen yargı koludur.

Ancak diğer yargı mercileri ile Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında, Anayasa Mahkemesi’nin kararı esas alınır. “İnsan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Korumaya Dair Sözleşme” ile güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin korunabilmesi için kurulan mahkeme; “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi”dir. “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi”, sözleşmeci devletlerin sayısına eşit sayıda hâkimden oluşur. Mahkemede görev alan hâkimler, mahkemeye geldikleri devlet adına değil, kendi adlarına katılırlar. “Sözleşme ve Eki Protokollerin” sözleşmeci devletlerden biri tarafından ihlal edilmesi nedeniyle zarar gören gerçek kişiler, hükümet dışı kuruluşlar ve kişi grupları, mahkemeye başvurabilirler.

Kişiler, mahkemeye, ancak iç hukuk yollarını tükettikten sonra başvurabilirler. Mahkeme, inceleme sonucunda “Sözleşme veya Eki Protokollerin” ihlal edildiği sonucuna varırsa; gerektiğinde hakkaniyete uygun bir tazminata hükmederek, başvuruda bulunan tarafın zararlarının giderilmesini sağlar. Geniş anlamıyla “yargı”, genel olarak yargı teşkilatını ve yargı organları tarafından yerine getirilen tüm işleri kapsar.

Sıradaki içerik:

Hukuk’un Temel Kavramları III